Kierunki geograficzne. Północ.

Nauka kierunków geograficznych jest bardzo ważną sprawą dla dziecka. Nauczenie się która strona to prawa ,a która lewa jest wielkim wyzwaniem dla dziecka poniżej 5 roku życia.Nauczenie się co znajduje się powyżej ,a co poniżej też jest równie ważną sprawą. Poznanie przez dziecko gdzie znajduje się północ pozwoli wprowadzić je w poznanie gdzie znajduje się jego miejsce na Ziemi. Poznanie pozostałych kierunków :południe ,wschód zachód pomoże uzupełnić tą wiedzę.

Do prezentacji musimy przygotować etykietę Północy ze strzałką , karta do pobrania tu

Drukujemy etykietę , wycinamy, laminujemy.

Materiał potrzebny :

Taca zawierająca:

  • kompas
  • etykieta z napisem „Gdzie jest północ ?”
  • etykietę PÓŁNOC  ze strzałką
  • mata lub dywan

Etykietę z pytaniem umieść po lewej stronie na tacy.

DSCN9998

Prezentacja :

Weź tacę i usiądź z dzieckiem na podłodze. Powiedz ,że zrobicie dziś coś szczególnego ,połóż tace obok siebie. Rozwiń matę. Powiedz coś dziecku o kompasie np. „Kompas jest bardzo pomocnym narzędziem. Narzędzia pomagają nam robić różne rzeczy. Kompas pomaga nam znaleźć drogę. Kompas posiada igłę ,która zawsze wskazuje północ.

Weź etykietę z pytaniem z tacy u umieść ją bezpośrednio przed sobą. Przeczytaj pytanie z etykiety i odłóż na dywanik po lewej stronie. Następnie weź kompas i powiedz : „To jest kompas”.Połóż go obok etykiety z pytaniem.

Teraz wyjmij etykietę PÓŁNOC i powiedz : „Tu jest napisane słowo :północ ” Umieść etykietę na prawo od kompasu.

Podnieś kompas i powiedz: „Mój kompas posiada igłę, która wskazuje na północ. Muszę trzymać kompas bardzo płasko ,jeśli to zrobię wskaże mi północ.” Pokaż dokładnie jak dziecko ma trzymać kompas i dodać : ” Igła mojego kompasu wskazuje teraz na północ.”

Teraz zaproś dziecko aby ono odnalazło za pomocą kompasu północ.

Gdy dziecko odnajdzie północ,weź od niego kompas i powiedz: „Chodź staniemy na środku naszego pokoju i zobaczymy przy której ścianie jest północ.” Weź tacę z etykietami i kompasem i usiądźcie na środku pokoju. Weź kompas i odnajdź ,która ściana jest ścianą północną. Połóż kompas przed dzieckiem i powiedz : ” Igła naszego kompasu wskazuje na tą ścianę. To jest nasza północna ściana,na tej ścianie znajduje się północ.”

Weź etykietę ze strzałką i umieść ją pod kompasem i powiedz : „Na naszej etykiecie północy jest strzałka , umieścimy więc nasza etykietę strzałką w kierunku naszej północnej ściany. ” Dodaj : ” Igła na naszym kompasie wskazuje północ w naszym pokoju. To jest nasza północna ściana. Nasza etykieta ze strzałką i nazwą PÓŁNOC skierowana jest na północ.

Zbierz wszystkie przedmioty z powrotem na tacę ,odłóż na półkę i powiedz dziecku ,ze  w każdej chwili może popracować z tacą.

Możesz wykonać więcej niż jedna etykietę ze strzałką, dziecko wówczas może  chodzić i szukać północy we wszystkich pomieszczeniach.

Ciekawostka po tej prezentacji dla dziecka będzie ,że nie ma znaczenia gdzie stoi w pokoju , podczas korzystania z kompasu zawsze może znaleźć północ. Kontrolą w tym zadaniu jest kompas.Jeśli masz małe dziecko możesz dla niego zrobić dodatkowe etykiety i umieścić je na ścianach. Dziecko będzie wstanie dopasować etykiety. Wiek 3 lata i więcej.

 

 

 

 

Mapowanie naszej ulicy

Od mapowania małych miejsc przechodzimy powoli do mapownia coraz to większych. Dziś mapujemy ulicę.

Potrzebny materiał :

  • papier do mapowania/ kartka z bloku
  • kredka / ołówek
  • podkładka do pisania

DSCN9849

Zastanów się nad bezpiecznym miejscem poza domem ,gdzie dziecko będą mogło spokojnie mapować . Zrób kontrolną mapę ulicy.

Przypomnij dziecku o mapie pomieszczeń w domu : pokoju ,kuchnia itp. i w jaki sposób to wyglądało. Powiedz ,że dziś będziecie tworzyć mapę waszej ulicy przed domem.Przypomnij ,że mapa to obraz ,który opowiada nam historię. Mapa waszej ulicy opowie wam historie o tym jakie budynki /domy znajdują się na niej i tuż obok waszego domu.

Weźcie papier ,coś do pisania ,mapę kontrolną i wyjdźcie na zewnątrz.

Ustańcie na przeciwko waszego domu i powiedz: „To jest nasza ulica ,będziemy ją dziś mapować.” Jeśli ulica ma nazwę dodaj: „Nasza ulica nazywa się  ……

Zapytaj dziecko czy ten kawałek papieru jest tak duży jak ulica przed waszym domem. Na pewno odpowie ,że nie więc odpowiedz:”Masz rację,nasza kartka/papier jest mniejszy niż nasza ulica przed domem. Mapy mogą pokazywać duże miejsca ,czyniąc je mniejszymi.

Połóż papier na  podkładce lub sztaludze. Powiedz ,że masz zamiar wykorzystać ten papier tak jakby to była ulica przed waszym domem. ” Narysuje nasz dom” -wskaż na niego i narysuj . Teraz wskaż na budynek obok waszego domu po lewej stronie i powiedz: ” To jest dom/budynek (wskaż na niego) i narysuje go jako następny obok waszego domu.” Narysuj go. Następnie rysuj budynek na prawo od domu,potem na przeciwko domu ,a następnie po lewej stronie i prawej od tego budynku.

Podpiszcie wasz dom -można wpisać numer domu na budynku lub pod nim. Podpisz ulicę jej nazwą. Gdy skończysz pokaż dziecku jak wygląda twoja mapa ulicy. Przypomnij : „Mapa to obraz , który opowiada nam historię. Mapa naszej ulicy opowiada nam historię o tym jakie budynki/domy znajdują się na naszej ulicy.

Wskaż na każdy z kształtów od lewej do prawej i od góry w dół i powiedz co to są za budynki.” To jest nasza ulica”. Możesz podpisać swoją pracę.( Uśmiecham się zawsze wtedy ,bo mój młodszy syn podpisuje swoje prace  „Kacper wspaniały” 🙂 )

Odnieście materiały na miejsce. Pracę możecie schować do swoich teczek.

Mapować możecie inne ulice np. ulicę na której mieszkają dziadkowie ,ciocia ,koleżanka itp.

Działania te pomagają w usprawnianiu koordynacji ręka-oko ,ćwiczeniu koncentracji , kontroli, zdolności przygotowywania map oraz przygotowuje do pisania dzieci w wieku 3,5 r i więcej .

Miłej pracy 🙂

Mapowanie pomieszczeń w domu/mieszkaniu

Pierwsza mapa ,którą kreśliliśmy była to mapa półki. Dziś przejdziemy do czegoś większego, będzie to jakieś pomieszczenie w domu-salon ,kuchnia, pokój dziecka. Ja ze swoimi dziećmi zaczęłam od kuchni.

Przygotuj sobie papier najlepiej biały ,wybrałam papier pakowy (przytnij papier tak aby miał kształt pomieszczenia ,które będziecie mapować). Kredki lub flamastry. Musisz także przygotować sobie mapę pomieszczenia ,które będziecie kreślić.

 

Zaproś dziecko aby usiadło z tobą na podłodze i powiedz ,że dziś będziecie robić mapę (wymień nazwę pomieszczenia).Przypomnij dziecku ,że mapa to oraz ,który opowiada nam historię. Mapa pokoju opowie nam historię o tym co jest w naszym pokoju.

Pójdź z dzieckiem do pomieszczenia ,które będziecie kreślić i powiedz : „To jest pokój ,który będziemy dziś mapować”.

Weź kartkę dla siebie i dziecka oraz coś do rysowania. Rozłóż kartki na podłodze i zapytaj „Czy ten kawałek papieru jest tak duży jak nasz pokój?” Gdy padnie odpowiedz na pytanie ,powiedz : „Masz rację. Nasz papier jest mniejszy niż podłoga naszego pokoju.” Dodaj ,że mapy mogą duże miejsca ,zamienić w małe.

Weź papier i mazak i zaprowadź dziecko w lewy górny róg pokoju , wskaż pierwszy mebel w tym rogu.Powiedz dziecku:” To jest ______ (nazwa mebla) i znajduje się przy tej ścianie.”

Połóż papier i powiedz ,że masz zamiar wykorzystać ten papier tak ,jak by to była podłoga pokoju. Powiedz ,że masz zamiar narysować tu w tym miejscu _____ (nazwa mebla), będzie on na naszej mapie pokoju.

Wskaż teraz następny mebel ,który znajduje się na prawo od nakreślonego mebla i powiedz: „To jest kolejny mebel w pokoju (wskaż i nazwij go) i mam zamiar go tu narysować,znajdzie się na naszej mapie pokoju”

Kontynuuj tworzenie mapy idąc od lewej do prawej strony i od góry w dół,aż zakończysz.

Podnieś papier i powiedz: „To jest mapa naszego pokoju. Pamiętaj ,że mapa to obraz ,który opowiada nam historię o tym ,co znajduje się na podłodze w tym pokoju.”

 

Wskaż każdy kształt (od lewej do prawej i od góry w dół) ,który został narysowany na papierze i powiedz: „To jest miejsce gdzie znajduje się ____ (nazwa mebla) na podłodze. To jest miejsce gdzie znajduje się _____(nazwa mebla) na podłodze itd.

„Mapa pokoju opowiada nam historię.Mówi nam ,jakie meble znajdują się na podłodze w pokoju.”

Moim dzieciom nie wystarczyło mapowanie jednego pomieszczenia , z mapowany został prawie cały dom 🙂 a wiec wart przygotować sobie mapy kontrolne innych pomieszczeń. Dzieci mogą podpisywać przedmioty które znajdują się na mapie.

 

Kolejny wpis z geografii dotyczyć będzie mapowania ulicy ,ale na razie musimy zaczekać na lepsze warunki atmosferyczne.

 

 

Mapowanie półki

Na naszą pierwsza lekcje kreślenia mapy będziemy potrzebować:

  • tacę
  • papier pakowy najlepiej biały lub duży arkusz kartki technicznej dopasowanej wymiarem do półki ,którą będziemy mapować (tyle kawałków papieru ile będzie dzieci )
  • ołówek/ołówki
  • mapa kontrolna półki
  • mały dywanik
  • przedmioty na półce, na początek wystarczą trzy

Tworzymy półkę ,którą będziemy mapować. Na początek najlepiej ,aby to była półka z trzema przedmiotami nie więcej ,zwłaszcza w przypadku najmłodszych pociech. W następnej kolejności przycinamy papier ,aby pasował do powierzchni mapowanej półki. Na półce może stać np. doniczka i dwie książki. Ja zrobiłam półkę z doniczka ,pudełkiem na karty liścia i puzzlami liścia to nasza półka botaniczna. Robimy również mapę kontrolną ,aby dziecko mogło sprawdzić poprawność wykonania swojego zadania. Jak ma wyglądać mapa kontrolna zobaczycie na zdjęciu poniżej.

A to nasza półka

Usiądź z dzieckiem na podłodze.Przypomnij poprzednią lekcję na temat prymitywnych map i powiedz ,że dziś zrobicie mapę półki ,która znajduje się np w pokoju. ” Mapa naszej półki opowie nam historię o tym co znajduje się na naszej półce.” Zaprowadź dziecko do półki ,którą będziecie kreślić, niech ją zobaczy ,a następnie daj przygotowaną kartkę i ołówek.

Weź z półki przedmioty od lewej do prawej i umieść je  na dywanie ,macie lub innym wyznaczonym miejscu. Swój kawałek papieru weź i połóż na półce ,aby pokazać ,że ma on takie wymiary jak nasza półka. Odłóż go z powrotem na podłogę .Wymień wszystkie przedmioty ,które zdjęliśmy z półki. Weź pierwszy przedmiot od lewej strony (nasza doniczka z kwiatem ) i postaw ją na kartce papieru ,obrysowując doniczkę powiedz ,że robisz mapę tej półki. Gdy skończysz podaj nazwę obrysowanego przedmiotu i odłóż z powrotem na wyznaczone miejsce. Powtórz ten sam proces z każdym przedmiotem,a gdy skończysz powiedz: „To jest mapa naszej półki. Mapa naszej półki opowiada nam historię o tym co znajduje się na naszej półce.” Wskaż każdy kształt i powiedź : „Tu jest nasza roślina ,która znajduje się na półce. Tu jest nasze pudełko na półce , a tu puzzle na naszej półce. Nasza mapa półki opowiada nam historię. Mówi o roślinie ,pudełku i puzzlach.”

Teraz pozwól aby dziecko zrobiło to samo ,kreśląc swoja mapę.

Takich półek do mapowania możesz zrobić więcej np. 3 i ustawić zupełnie inne przedmioty. Możemy zrobić mapę stołu, mapę podkładki z talerzem i sztućcami itp.

Starszy syn zaczął mapować pokój (ale o tym jeszcze będę pisać) . Młodszy przy okazji przedmiotu w postaci puzzli zaczął je obrysowywać (kolejne niezłe ćwiczenie na koordynację ręka-oko czy przygotowanie do pisania). Później zaczął mapować wszystkie drzwi w domu, okna i meble . W domu było słychać krzyki radości i zadowolenia ze swojej pracy ,a co może być największą motywacją w przyszłości do działania i dalszego uczenia się ,jak nie uczucie zadowolenia ze swojego dzieła ? Nikt cię tak nie zmotywuje jak ty sam !!! Do dzieła :).

 

Wprowadzenie do tworzenia map-pierwsze prymitywne mapy

Mapa to obraz, który opowiada nam historię. Mapy pokazują duże miejsca ,w taki sposób aby wyglądały na małe. Mapy pokazują miejsca, które są wysoko. Niektóre mapy pokazują nam pogodę, podczas gdy inne mówią nam gdzie znaleźć miejsca ,rzeczy oraz jak przejść z jednego miejsca na drugie.

Pierwsze mapy były kreślone kijem w błocie, następnie na ścianach jaskiń. Późniejsze mapy wykonywane były w glinie,jedwabiu, w postaci mozaiki na podłodze ,na wygarbowanych skórach np. cielęcych, pergaminie , papierze itp. Dziś mamy mapy na komputer, GPS- system nawigacji satelitarnej.

Nauka zajmująca się mapami to kartografia a rysownik map to kartograf.

Pierwsza symboliczna mapa była prosta i dziecinna. Symbole używane były do wskazania konkretnych rzeczy jak góry, jeziora, siedliska ludzkie.

Co potrzebujemy do dzisiejszej prezentacji?

Taca a na niej:

  • taca mniejsza na której znajduje się piasek (biały/kolorowy) lub mąka
  • mapa kontrolna z mapą (do wykonania wg własnego pomysłu lub można skorzystać z mojego,widocznego na zdjęciu po niżej)
  • zdjęcia starych map ( z internetu lub własne)
  • mały dywanik

Rozłóż dywanik ,postaw na nim tacę ,zaproś dziecko do prezentacji. Weź narysowana przez ciebie mapę i połóż przed dzieckiem. Wskaz na symbol księżyca i powiedź : ” To jest symbol księżyca.” Nakreśl ten symbol na piasku swoim placem. Potem wskaż na góry i powiedź ” To jest symbol gór”. Narysuj je na piasku. Postępuj tak z każdym symbolem:drzewo, ,woda, małe t-pee, duże t-pee. Gdy skończysz popatrz na swoją mapę a następnie potrząśnij tacą i pozwól to samo zrobić dziecku.

 

Dla urozmaicenia możesz zamiast maki czy zwykłego piasku do tacy wsypać kolorowy piasek.

Gdy skończycie rysować mapę na piasku,możesz pokazać przykłady zdjęć z dawnymi mapami.

Dziecko może narysować swoją prymitywną mapę na kartce papieru.

Moi chłopcy po prezentacji na podwórku zaczęli kreślić mapy na kamieniach

Celem prezentacji oprócz wprowadzenia dziecko w świat mapowania są ćwiczenia koncentracji, koordynacji ręka-oko,zdolności śledzenia symboli,przygotowanie do pisania itp. Lekcje można pokazać już 3,5 latkowi.

Zdjęcia i geografia

Do dzisiejszej prezentacji musimy przygotować kilka zdjęć np. krajobrazy,pejzaże nadmorskie, widoki miast,zwierzęta i ludzie różnych kontynentów. Mogą to być zdjęcia z naszych zbiorów jeśli takie mamy lub możemy wyszukać zdjęcia i pobrać je ze stron internetowych ,wydrukować ,zalaminować i gotowe. Strony darmowe na których możemy znaleźć zdjęcia są tu. Zrób etykietę na której napiszesz GEOGRAFIA, można ją zalaminować aby była trwalsza. Może się przydać mały dywanik na którym rozłożymy zdjęcia. Na tacy kładziemy przygotowane zdjęcia i etykietę GEOGRAFIA.

Usiądź z dziećmi na podłodze i postaw tacę przed wami. Możesz powiedzieć : „To geograficzna taca”, pokaż etykietę i przeczytaj napis na niej. Powiedz ,że każde zdjęcia na tej tacy pokazuje nam ludzi ,zwierzęta i miejsca na świecie.

Weź jakieś zdjęcie np. wyspy i powiedz: ” Ta wyspa jest miejscem na naszej ziemi. Geografia jest nauką o ludziach i miejscach w naszym świecie, o tym w jaki sposób ziemia i wszystko na niej wciąż się zmienia. Zrób tak z każdym zdjęciem. Opowiedz co przedstawia. Możesz to Ty rozłkładać zdjęcia lub pozwól dziecku

 

Gdy rozłożysz wszystkie zdjęcia ,znowu wskaż na etykietę i przeczytaj ją ,a potem dodaj „To są zdjęcia ,które pokazują nam ludzi ,zwierzęta, miejsca odkryte podczas badań geograficznych.”

Możesz dobierać zdjęcia według swojego uznania. W tym wpisie podaje z jakich stron można skorzystać, aby za darmo ściągnąć zdjęcia z licencją ,która  pozwala na swobodne kopiowanie,rozpowszechnianie ,akurat do naszych pomocy,a będziemy ich robić wiele 🙂

 

 

 

 

 

Narzędzia wprowadzające w świat geografii-zaczynamy

Materiał jaki będzie nam potrzebny do dzisiejszej prezentacji to taca ,a na niej:

  • mapa
  • kompas
  • globus
  • mały zbiornik /pojemniczek z zanieczyszczeniami
  • etykieta z napisem „geografia”

DSCN0469

Na początek robimy etykietę z napisem GEOGRAFIA. Zaproś dziecko tam gdzie będziesz robić prezentację ,tacę postaw przed dzieckiem i powiedź, że masz coś szczególnego dla niego. Wskaż na tacę i powiedź: ” To jest taca geografii”,następnie wskaż na etykietę i przeczytaj :”geografia”. Możesz dodać ,że geografia mówi nam o ludziach i miejscach w naszym świecie, a także o tym w jaki sposób Ziemia zmieniała się i wciąż się zmienia. Powtórz jeszcze raz słowo geografia ,pokazując na etykietę.

Podnieś i pokaż mapę oraz powiedz: „Ta mapa jest ważnym narzędziem-geografia uczy jak z niej korzystać,aby zobaczyć duże obiekty z bliska”.Daj dziecku mapę,niech ją obejrzy. To samo zrób z globusem.

DSCN0478

Podnieś kompas i powiedz: „Ten kompas pomaga nam dowiedzieć się w którym kierunku idziemy”. Podaj dziecku aby go obejrzało i powtórz: „Geografia mówi nam o ludziach i miejscach w naszym świecie, a także o tym w jaki sposób Ziemia zmieniała się i wciąż się zmienia.” Pokaż dziecku jak strzałka w kompasie porusza się podczas chodzenia i przenoszenia go.

Weź zanieczyszczenia i powiedz: „Ten pojemnik zawiera zanieczyszczenia”. Obejrzyj je, a następnie podaj dziecku,powtarzając: „Geografia mówi nam o ludziach i miejscach w naszym świecie, a także o tym w jaki sposób Ziemia zmieniała się i wciąż się zmienia.”Następnie wskaż na etykietę i znowu powiedz: „GEOGRAFIA”.

Aby zaprezentować taką lekcje ,możesz użyć zupełnie innych przedmiotów wykorzystywanych do nauki geografii.

 

Geografia – wstęp

Geografia jest jedną z najstarszych nauk. Nazwa geografia pochodzi od dwóch greckich słów geos – „ziemia” i grapho – „piszę”.

Nauki geograficzne są o ludziach i miejscach  w naszym świecie, a także o tym w jaki sposób nasza Ziemia wciąż się zmienia.

Geografia pomaga nam zrozumieć siebie i nasz stosunek do Ziemi. Nie żyjemy sami na tym świecie ale z innymi ludźmi. W dzisiejszym świecie, musimy dowiedzieć się wszystkiego o naszych sąsiadach na kuli ziemskiej. Podnosząc naszą świadomość na temat Ziemi i jej mieszkańców, jesteśmy w stanie nauczyć się ufać sobie i żyć w „pokoju” ze wszystkimi i wszystkim.

Dziś ludzie na Ziemi „trzymają” świat w swoich rękach. Oznacza to, że to, co robimy teraz dla Ziemi ma znaczenie dla przyszłych pokoleń. Stosunki na ziemi między jej mieszkańcami są dziś istotą geografii.

Dzisiaj  geografowie koncentrują się na wyjaśnieniu podobieństwa i różnice między miejscami na ziemi i kształtowanie się jej spowodowane przez interakcje. Ta cenna informacja przyczyni się do poszerzania naszej świadomości na temat świata i pomaga nam tworzyć to co nazywamy „Ziemią”.

 

DSCN0040

Globus lądy wody

To moja najbardziej pracochłonna pomoc jaka zrobiłam do tej pory a zarazem najładniejsza i ta z której jestem najbardziej dumna ,dlatego chce się podzielić sposobem jej wykonania. Aby zrobić taki globus potrzebne będą:

-stary lub nie potrzebny globus (ja kupiłam nowy na OLXie za 7 zł bo niestety używki nie miałam),wymiar mojego globusa to 20 cm średnicy

-klej introligatorski,użyłam kleju magic ,wodny, niebrudzący, przezroczysty i elastyczny po wyschnięciu

-farba akrylowa wodna ,niebieska

-piasek  z plaży

-pędzelki różnej grubości (cienki do malych powierzchni i grubszy do większych)

-lakier w sprayu ,bezbarwny

DSCN2473

Zaczęłam od sprawdzenia jak moja farba kryje ,okazało się ,ze jedno malowanie nie wystarczy,aby pokryć dokładnie musiałam położyć dwie warstwy ,dlatego tez pomalowałam jedną warstwą cały globus ponieważ i tak widziałam nadal kontury lądów,dla mnie wprawionych radziłabym jednak pomalować najpierw same kontury wód małym pędzelkiem ,następnie większym wypełnić resztę. Jak wszystko wyschło pomalowałam ponownie ale już tym razem  zaczynając od zaznaczenia konturów wód i dopełniłam resztę kolorem.

DSCN2476 DSCN2475

Później przyszła kolej na lądy i tu zaczęła sie najprzyjemniejsza część pracy.Kawałek po kawałku smarowałam klejem używając małego pędzelka a następnie obsypywałam piaskiem.

DSCN2477 DSCN2480

Kiedy były już obsypane wszystkie lądy rozpoczęłam nakładanie drugiej warstwy piasku ,smarując już tą która wyschła klejem i ponownie na to piasek.

Na koniec wystarczyło spryskać lakierem i globus gotowy 🙂

DSCN2488 DSCN2485DSCN2486DSCN2487

Podsumowując- to była jedna z moich najbardziej jak do tej pory pracochłonnych pomocy ale gdy widziałam jak globus się zmienia to nie mogłam przerwać pracy nad nim 🙂 . Wydawało mi się ,ze już  nic mnie nie zaskoczy w edukacji moich dzieci a mimo to dopiero gdy sama obejrzałam gotowy globus dotarło do mnie jaki jest rzeczywisty stosunek wody do lądów ,poczułam się trochę jak dziecko i bardziej utwierdziłam w tym,że pokazywanie świata dzieciom w ten sposób jest fascynujące.

Polecam wszystkim wykonanie takiej pomocy i życzę takiego samego zadowolenia z efektów.